Yazar Kutlu ÖZEN
SİCİMİNOĞLU HALİL PEHLİVAN’IN DESTANI

                                                                                                            

                                                                                                                               KUTLU ÖZEN-KUBİLAY DÖKMETAŞ

 

         Her milletin kendisine has ata sporu vardır.Türk milletininki de ‘Güreş’tir.Böyle olmasına rağmen yurdumuzda hakkında en az kitap yazılan spor dalı da güreş olmuştur. Düğünlerimiz,bayramlarımız,mevsimlik toplu törenlerimiz güreşle geçtiği halde bu alanda folklorik bir çalışma yapılmamıştır.

 

         Sivas gerçekten pehlivanlar yatağıdır. En son Ahmet Ayık örneğinde olduğu gibi bu yöre sayısız pehlivanlar,dünya pehlivanları yetiştirmiştir.Siciminoğlu Halil Pehlivan da bunlardan birisidir.Konumuz halk edebiyatı olduğu için bu makalemizde daha çok Halil Pehlivan için yazılan destan üzerinde duracağız.

 

 a.HALİL PEHLİVAN’IN HAYAT HİKAYESİ:

 

          Halil Pehlivan’ın hayat hikayesi hakkında en geniş bilgi Fahri Er tarafından verilmiştir.Fahri Er, ‘’Meşhurlar ve Sivaslı Pehlivanlar ’’ adlı eserinde Siciminoğlu Halil Pehlivan’ı şöyle anlatmaktadır :

           ‘’Ecdaden(soyca) pehlivan bulunan Halil,1889 tarihinde Yıldızeli ilçesinde Direkli bucağının YÜCEBACA köyünde doğmuştur. Babasının adı Celal’dir. Babası da pehlivandır. Hem de öyle kuvvetli ki beline bağladığı iple bütün bir köy halkını çeken ve yerinde  kımıldamayan  bir yiğit… O’na bu yüzden SİCİMİN lakabı takılmıştır olduğundan Halil’e de daha sonraları SİCİMİNOĞLU denilmiş,asıl adı söylenmez olmuştur.

          (…)Yaptığım inceleme neticesi, Anadolu ve Sivas çevresinde yağlı güreşler Siciminoğlu Halil’in devresinde başlamış ve Halil yaptığı güreşlerin çoğunluğunu yağlı olarak yapmıştır.

          Siciminoğlu Halil Pehlivan en olgun çağında yani 1927 senesinde tartıda 96 kilo geliyordu boyu ise 185 cm. idi. Elbiseli iken ağırlığını göstermeyen,fakat soyunduğu zaman adaleleri uzaktan belli olan,geniş omuzlu bir pehlivan olduğudur’’(1).

          Yine Fahri Er’in verdiği bilgiye göre Halil Pehlivan 1.Cihan Harbi’ne katılmış,Ruslarla yapılan bir muhabere sonucu esir düşmüş,Hazer Denizi kıyılarındaki bir kampa götürülmüştür.Bir gün Çariçe,esir kampına gelmiş,Halil Pehlivan’ı görmüş O’nu Rus pehlivan ile güreşe davet etmiştir.Halil Pehlivan,Rusların başpehlivanını eze eze yenmiştir.Esirliği bittikten sonra Sivas’a dönen Halil,Sivaslıların yakinen tanıdığı bir güreşçi olmuştur.Meşhur Mehrali Bey, Halil’i himayesine almıştır(2). 

           Diğer illerden gelen başpehlivanlara karşı Sivas’ı Halil Pehlivan temsil etmiştir. Samsun,Amasya,Tokat,Yozgat ve Sivas’ta yaptığı yağlı güreşlerde hiçbir vakit başpehlivanlığı kimseye vermemiştir(3).

           O tarihlerde(1926-27)Sivas Vilayet Matbaası’nda mürettip olarak çalışan babam Halil Sami Özen,Siciminoğlu Halil Pehlivan’ın güreşlerini seyretmiştir.Babamın bana anlattıkları ile Fahri Er’in yazdıkları birbirini doğrulamaktadır.Siciminoğlu Halil Pehlivan,güreş yaptığı anda Allah tarafından üstün vasıflara haiz olurdu.Güreşe çıktığında ufak tefek kimse görünürdü ; fakat peşrev yaptıkça irileşir,göbeğinin üzerinde bulunan muskası ta boğazına yapışırdı(4).

            Yiğidin hasmı çok olur.İşte Sicimoğlu/Siciminoğlu Halil Pehlivan da böyle bir hasım tarafından 1934 senesinin Ağustos ayında,gece harmanda uyurken tabanca ile beş kurşunla vurularak öldürüldü.Böylece de Sivaslıların kalbini fetheden Siciminoğlu Halil Pehlivan bu dünyadan göçüp gitti.Allah rahmet eyleye…(5)

 

b.AŞIK GULAMİ:

            Öyle anlaşılıyor ki Halil Pehlivan’ın kurşunlanarak öldürülüşü halk şairlerini de  gönülden yaralamıştır.Halkın duygularına tercüman olan Aşık Gulami,O’na bir destan daha doğrusu bir ağıt yazmıştır.

             Asıl adı Bektaş olan Aşık Gulami,Şarkışla’nın Kümbet köyünde doğmuş ve yine orda ölmüştür. Aşık Ummani’nin verdiği bilgilere göre Aşık Gulami daha çok ustamalı deyişler çalıp söylemiştir.Halil Pehlivan 1934 yılında öldürüldüğüne göre,Gulami bu tarihten sonraki yıllarda ölmüş olsa gerek.Fakat kesin ölüm tarihini bilemiyoruz.

 

c.AŞIK UMMANİ :

            Siciminoğlu Halil Pehlivan adlı destan 11.8.1991 tarihinde Yıldızeli’nin Sarıçal(Çerdiğin) köyünde Aşık Ummani’den derlenmiştir.

            Asıl adı Ali Osman Bektaş olan Aşık Ummani,1340(1924) yılında Yıldızeli ilçesine bağlı Sarıçal(Çerdiğin)köyünde dünyaya gelmiştir.Babası Hasan,annesi Fadik’tir.

            Aşık Veysel gibi çok küçük yaşta iki gözünü kaybetmiştir.İlk zamanlar ustamalı deyişler söyleyip çalan Ummani,daha sonra taşlama-yergi ve ağıt türünden eserler vermeye başlamıştır.Evli ve dört çocuk babası olan Aşık Ummani konusunda henüz bir çalışma yapılmamıştır.

 

            d.DESTAN HAKKINDA BİLGİ:

Destan hakkında ilk bilgi Fahri Er’e aittir.Fahri Er,sözünü etiğimiz eserinde destanın yedi kıtasını neşretmiştir(6).Bizim derlediğimiz destan yirmi kıtadan ibaret olup iki bölümdür.

Birinci bölüm destan,ikinci bölüm ise ağıt şeklindedir.

 

            e.SİCİMİNOĞLU HALİL PEHLİVAN’IN DESTANI

 

Dinleyin ağalar siz bu destanı

Yiğitler serdarı Halil Pehlivan 

Bağlar gazel oldu,veran bostanı

Yiğitler serdarı Halil Pehlivan

 

On altı deyince tamam yaşıma

Kırklardan birisi girdi düşüme

Bir pençe kuluncuma,bir de döşüme

Dedi:’’Pehlivansın, Halil Pehlivan ’’

 

İptida Bedel’e(7) çıktın meydana

Hulusun pak edip uydun merdane

Yüz bin hasım olsa gelmez bir dane

Yiğitler serdarı Halil Pehlivan

 

Çanakçı köyünde (8) Molla’yı (9)gördüm

Utanı sıkılı meydana girdim

Birkaç el dutanda  hem yere vurdum

Yiğitler serdarı Halil Pehlivan

 

Alçaklı yüksekli Tonus’un (10) dağı

On yedi,on sekiz sinimin çağı

Arıyarak buldum Mehrali Beğ’i

Yiğitler serdarı Halil Pehlivan

 

Dedi Mehrali Bey:’’Nerden gelişin?

Pehlivana benzer senin duruşun

Bir çobanım var onunla güreşin

Ben de bileydim sen de pehlivan’’

 

 

 

Halil Pehlivan:

Yenihan’ın(11) Yücebaca(12) köyümüz

Ced be ced pehlivandır soyumuz

Hamza Pehlivan’a çıkar soyumuz (13).

Sicimin oğluyum,Halil pehlivan

 

Mehrali Bey:

Bu yakında bir düğün var,olacak

O düğüne çok pehlivan gelecek

Göreyim ki başı kimler alacak

O zaman da belli olur pehlivan

 

Hacı Davut(14) derler,Baharözü’nde(15)

Mehrali Bey’in pehlivanı,gayet gözünde

Bir de siz getirin,hem de yazında

Hasbek’ de(16) var imiş ünlü pehlivan

 

Vurun telgırafı bir gelsin görek

Kolları mazı gibi,uyluğu direk

At az geliyorsa,bir deve verek

Ondan başka yoktur şimdi pehlivan

 

Keyfe şeker hazır,tamamdır bir mut(17)

Hasbek’te pehlivan var,hem ismi Mahmut

Kendi deve gibi,sırtında hamut

Gelsin de görelim,nasıl pehlivan

 

Haftanın birinde düğün olacak

O düğünde çok pehlivan gelecek

Korkarım başı kimler alacak

O başı da aldı Halil Pehlivan( 18)

 

Haftanın birinde düğün kuruldu

Cümle mahluk mahşer gibi derildi

Mehrali Bey’e okuyuntu verildi

Geldiler bile Halil Pehlivan

 

Çıkuben meydana sığındı pire

Aç gözünü geda,dutsana bre…

Kaptı dopuğundan,düşürdü yere

Yiğitler serdarı Halil Pehlivan

 

Çalgılar çalındı,meydan açıldı

Hamidiye Alayı bir tarafa seçildi

Pehlivan olanlara kefin biçildi

Çıkınca meydana Halil Pehlivan

 

O zaman çağrıldı Sivas derisi(19)

Temam geldi pehlivanın sürüsü

Bize hasım çıktı orda birisi

Hasbekli’nin gardaşı Ali Pehlivan

 

 

Bu oğlan peri miydi,bu nasıl oldu?

Ünlü pehlivana yazıklar oldu

Buna ne olduysa benlikle oldu

Dillerde söylenir Halil Pehlivan

 

                                                   AĞIT

Siciminoğlu Halil Pehlivan vurulduktan sonra

 

Yücebaca(20),Küfeli’ye eş oldu(21)

Bu katillik cümlemize baş oldu

Bozuldu bağları,varan kış oldu

Yiğitler serdarı Halil Pehlivan…/Siciminoğlu…

 

Ay yenideyken akşamdan battı

Görmedi düşmanı yüzüstü yattı

Bir değil,üç değil,beş kurşun attı

Kör olsun düşmanın Halil Pehlivan…/Siciminoğlu…

 

Kanun musa’’de’tse köyü yıkarım

Etlerini çengellere takarım

Avrat,uşak…hep mapusa tıkarım

Gine dengin değil Halil Pehlivan…/Siciminoğlu…

 

      Köyümüz Kümbet,mahlasımız GULAMİ

Katip sen yaz, al eline kalemi

Gitmez derunumdan derdi,elemi

Yiğitler serdarı Halil Pehlivan…/Siciminoğlu…(22)

 

 

Dipnotlar ve açıklamalar:

 

1.Fahri Er,Meşhurlar ve Sivaslı Pehlivanlar; Doğuş Matbaası, Sivas-1966, s.78-79

2.Mihrali/Mehrali Bey: Karapapak-Terekeme Türklerinden olan Mihrali,Tiflis Vilayetine bağlı Darvas köyünde doğup büyümüştür.17 yaşında iken babasını kaybeder.Ruslar,babasının Müslüman  mezarlığına gömülmesine izin vermezler.Onu Hıristiyan mezarlığına gömerler.Mihrali de bir gece gizlice babasını Hıristiyan mezarlığından çıkarıp Müslüman mezarlığına gömer.Tiflis Valisi,Mirahli’nin bu hareketini isyan kabul eder.Bu tarihten sonra Mihrali,arkadaşları ile birlikte Rus köylerine baskınlar düzenler.Halkın 93  Harbi adını verdiği(1877-78) savaşa katılır.Kahramanlıklar gösterir.2.Abdülhamit tarafından nişanla ödüllendirilir.Daha sonra Erzurum savunmasına katılır.Savaş bitince obasıyla birlikte Sivas’ın Ulaş nahiyesine bağlı Acıyurt köyüne gelip yerleşir.At yarışları düzenler.Konağında pehlivanlar barındırır.Böylece ata sporunun yaşamasına yardımcı olur.Barındırdığı Siciminoğlu’nun sırtını o devirde kimse yere getirememiştir.

Doğan Kaya,Bir Destan Kahramanı Mihrali Bey,Halk Kültürü 1984/4, s.81-96’dan alınmıştır.

3.Fahri Er, a.g.e. , s.85

4. Fahri Er, a.g.e. , s.85    

5. Fahri Er, a.g.e. , s.86

6. Fahri Er, a.g.e. , s.87

7.Bedel;Yıldızeli ilçesi,Direkli bucağına bağlı bir köy.

8.Çanakçı;Şarkışla ilçesi,Akçakışla bucağına bağlı bir köy.

9.Molla Pehlivan;Çanakçı köyünde doğmuş ünlü bir pehlivan

10.Tonus; Şimdiki adı Altunyayla, Şarkışla ilçesine bağlı bucak.

Halk şairi Talibi Coşkun, Tonus doğumludur.

11.Yenihan; Yıldızeli ilçesinin eski adı.

12.Yücebaca; Yıldızeli ilçesi,Direkli bucağına bağlı köy.

13.Hamza Pehlivan;Hz. Peygamber’in amcası Hz. Hamza.

14.Hacı Davut; Baharözü köyünde güreşleri tertip eden düğün sahibi.

15.Baharözü; Sivas’ın Ulaş bucağına bağlı ve Feryadi Çağıran’ın doğduğu köy.

16.Hasbek; Tokat’a bağlı bir köy.

17.Mut; Elli şiniklik tahıl ölçeği.Sivas yöresinde bir şinik 8 kg. tahıla eşittir.Buna göre pehlivanlara 40 kg. miktarında bir hediye hazırlanmıştır.Demek ki o yıllarda ödül olarak buğday veriliyordu.

18.Bu dörtlük Fahri Er’den alınmıştır.

19.Sivas derisi; pehlivanları derleyip toplayan kimse.

20.Yücebaca; Halil Pehlivan’ın doğduğu köy.

21.Küfeli; burada Hz. Hüseyin’i şehit eden Küfe hakkında telmih yapılmıştır.

22.Derleme,11,8,1991 tarihinde Yıldızeli ilçesine bağlı Sarıçal(Çerdiğin) köyünde yapılmıştır. Derlemede benimle birlikte Kubilay Dökmetaş’da bulunmuştur. Kubilay Dökmetaş halen Erzurum Radyosu’nda Halk Müziği Sanatçısı olarak çalışmaktadır, Zara doğumludur. Derleme Sarıçallı Âşık Ali Osman Bektaş(Ummani)’tan yapılmıştır.

Teyp ve ses bantları Prof. Dr. Şefik Dener’den temin edilmiştir. Kendisine teşekkür ederiz.   

 

 

 

 

     Makaleyi Word’de yazan: YUNUS TOKER

 

Bu sitenin tüm hakları Yazar Kutlu ÖZEN' e aittir.Tecer Bilisim
© 2009 -yönetici girişi-